13 студзеня прэзідэнт Польшчы Кароль Наўроцкі правёў у Варшаве навагодне-калядную сустрэчу з беларускімі дэмакратычнымі сіламі і іх лідарам Святланай Ціханоўскай. Адной з падзей сустрэчы стала прэзентацыя выставы-інсталяцыі «Галасы» мастачкі Кацярыны Еўдакімавай. Праект прысвечаны беларускім палітвязням і заснаваны на гісторыях людзей, якія прайшлі праз турмы і вымушаную эміграцыю. Пра выставу і працу над праектам мастачка распавяла MOST.
Выстава «Галасы» — гэта серыя з пяці інсталяцый, кожная з якіх распавядае асобную гісторыю. У аснове праекта — досвед беларускіх палітвязняў і вымушаных эмігрантаў, тых, для каго турма стала станам, у якім апынулася ўся краіна.
Выстава вырасла з асабістага досведу Кацярыны і гісторый людзей з яе асяроддзя — сяброў і знаёмых, якія прайшлі праз арышты, суды і гады зняволення.
— Гэта досвед, без якога я з радасцю абышлася б. Без яго я была б больш шчаслівая. Але гэтая тэма проста лунае ў паветры: ужо ідзе шосты год, гэтая мясарубка працягваецца, і там застаецца вельмі шмат людзей, якія цяпер нічога не могуць зрабіць. А мы — па гэты бок кратаў. І калі ты можаш гаварыць — значыць, абавязаны, — кажа Кацярына.
«Патрэбны быў маналог чалавека, які гэта перажыў і выстаяў»
Усе пяць інсталяцый у праекце маюць гукавое суправаджэнне. Да чатырох з іх напісаныя асобныя апавяданні, пятая ўяўляе сабой гукавую кампазіцыю без тэксту.
Побач з інсталяцыямі размешчаныя тлумачальныя тэксты на беларускай і польскай мовах, у якіх тлумачыцца значэнне выкарыстаных сімвалаў і вобразаў. Да кожнай працы прымацаваны QR-код: па ім глядач можа перайсці да аўдыязапісу — апавядання або гукавога фрагмента, у залежнасці ад інсталяцыі.
Аўдыётэксты таксама запісаныя на беларускай і польскай мовах. Усе галасы належаць людзям з досведам вымушанай эміграцыі.
— Мне не патрэбныя дыктараў, якія гавораць без акцэнту. Мне патрэбны быў стан маналогу чалавека, які гэта перажыў і выстаяў. Ніводзін чалавек, які не пабываў у нашай сітуацыі, не раскажа і не пражыве гэта так, — тлумачыць мастачка.
Гісторыя, якая стала адпраўной кропкай выставы
Першая інсталяцыя выставы — «Анёлы і аэрапланы». У цэнтры працы — вобраз турэмнай прасторы і металічныя трубы, праз якія зняволеныя ў рэальнасці размаўляюць, перадаюць адзін аднаму навіны і віншуюць з днём нараджэння. Гэты аб’ект становіцца сімвалам сувязі, якая захоўваецца нават праз сцены.
Ідэя інсталяцыі ўзнікла пасля прачытання навелы «Анёлы і аэрапланы», напісанай Сяргеем Антоновым. У тэксце распавядаецца гісторыя мастака, які гіне ў турме. Паводле слоў Кацярыны, гэты сюжэт наўпрост адгукнуўся ёй гісторыяй Алеся Пушкіна — палітвязня і мастака, які памёр у 2023 годзе. З ім Кацярына была асабіста знаёмая.
Пасля прачытання апавядання мастачка вырашыла стварыць да яго інсталяцыю і падаць гэты праект у Музей Вольнай Беларусі, дзе на той момант рыхтавалася выстава, прысвечаная Пушкіну. Праца задумвалася ў натуральную велічыню, аднак рэалізаваць яе тады не ўдалося.
«Рух ад безнадзейнасці да надзеі»
Гэты задум стаў кропкай, з якой Кацярына і пісьменнік Сяргей Антонаў вырашылі працягнуць супрацоўніцтва і развіваць праект далей.
— Сяргею было цікава працягнуць гэтую серыю апавяданняў, мне — прыдумляць інсталяцыі і сабраць усё гэта ў адзінае цэлае, — тлумачыць мастачка.
Далейшая праца будавалася як сумесны працэс. Кацярына і Сяргей абмяркоўвалі агульны накірунак і тэматыку будучых гісторый, не задаючы жорсткіх межаў.
— У нас быў намечаны агульны каркас: адна гісторыя ад мужчынскага імя, адна — ад жаночага, рух ад безнадзейнасці да надзеі. А далей гэта ўжо была пісьменніцкая праца, — кажа яна.
Часам адпраўной кропкай станавіўся тэкст, часам — візуальны вобраз.
— Я проста раніцай атрымлівала паведамленне: «Каця, прачытай». І ўсё. Альбо я прыдумляла візуалізацыю, альбо пісала: «Я вось так прыдумала, можа, ты нешта напішаш». Гэта быў класны творчы замес, — распавядае Кацярына.
«Мне не хацелася заканчваць выставу на поўнай безнадзейнасці»
Астатнія працы выбудаваныя як паслядоўны працяг першай інсталяцыі і адлюстроўваюць розныя сцэнары, з якімі сутыкаюцца людзі пасля рэпрэсій: спробу вярнуцца, жыццё ў эміграцыі, пераасэнсаванне перажытага і пошук апоры.
— Гэта не проста набор выпадковасцяў — гэта сюжэты ад самай цяжкай тэмы да светлай будучыні. Мне не хацелася заканчваць выставу на поўнай безнадзейнасці, — кажа Кацярына.
Інсталяцыя «Вяртанне» звяртаецца да тэмы створанай у Беларусі «камісіі па вяртанні» і спробы асэнсаваць, ці магчыма вярнуцца туды, дзе за гэты час змянілася ўсё.
Візуальная частка выставы завяршаецца інсталяцыяй «Адлюстраванне» — больш светлай нотай. Гэта гісторыя з жыццесцвярджальным фіналам, у якой гучаць надзея і вера ў будучыню.
Асобнае месца ў экспазіцыі займае праца «Карані і неба» — гукавая інсталяцыя без слоў. Яна вяртае гледача ў стан цішыні і ўнутранай раўнавагі, даючы магчымасць перавесці дыханне пасля цяжкіх гісторый, пачутых раней.
Зараз усе інсталяцыі рэалізаваныя ў мініяцюры. Але ў будучыні мастачка хацела б працягнуць працу над праектам і паказаць «Галасы» ў поўнафарматным выглядзе.
